Grożąca surowa kara jako przesłanka stosowania tymczasowego aresztowania
Zgodnie z art. 258 § 2 K.p.k.: „Jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą.”
Błędna praktyka sądowa
W orzecznictwie sądowym w zasadzie powszechnie przyjmuje się, że przepis ten stanowi samodzielną przesłankę stosowania tymczasowego aresztowania. Sądy bardzo często podają go jako podstawę tymczasowego aresztowania w oderwaniu od innych przepisów. Ograniczają się do powołania podstawy z art. 258 § 2 K.p.k. z takim tylko argumentem, że skoro oskarżonemu grozi surowa kara, to na pewno będzie utrudniał prowadzone przeciwko niemu postępowanie (tak np. postanowienia: Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 14 grudnia 2015 r., II AKz 748/05; Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 29 grudnia 2015 r., II AKz 341/05; Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 14 grudnia 2006 r., II AKz 635/06).
Właściwa wykładnia przepisu
Tymczasem przepis ten absolutnie nie powinien być wykładany samodzielnie, lecz po pierwsze łącznie z § 4 art. 258 K.p.k., który brzmi: „Decydując o zastosowaniu określonego środka zapobiegawczego, uwzględnia się rodzaj i charakter obaw wskazanych w § 1-3, przyjętych za podstawę stosowania danego środka oraz nasilenie ich zagrożenia dla prawidłowego przebiegu postępowania w określonym jego stadium.” Po drugie – z uwzględnieniem art. 41 ust. 1, art. 42 ust. 3 w zw. z art. 42 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 oraz art. 30 Konstytucji RP, a także art. 5 ust. 1 lit. c Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 9 ust. 1 zdanie pierwsze Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Wykładnia art. 258 § 2 K.p.k. w oderwaniu od pozostałych wyżej wymienionych przepisów jest błędna, antykonstytucyjna i antykonwencyjna.
Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2008 r., sygn. P 30/07, w świetle art. 31 ust. 3 Konstytucji RP nie można usprawiedliwiać ingerencji w konstytucyjnie gwarantowane prawa jednostki surowością grożącej czy wymierzonej kary. Podobne zapatrywanie wyrażone zostało wielokrotnie w orzecznictwie strasburskim (por. wyroki ETPCz w sprawach: Łatasiewicz przeciwko Polsce z 23 czerwca 2005 r., skarga nr 44722/98 oraz Zirajewski przeciwko Polsce, skarga nr 32501/09; tak też Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 5 maja 2016 r., II AKz 151/16). Zgodnie ze stanowiskiem ETPCz niezasadne jest odwoływanie się do bliżej nieokreślonego domniemania obawy zakłócenia prawidłowego toku postępowania wyłącznie ze względu na grożącą surową karę – konieczne jest potwierdzenie tej obawy w zgromadzonych dowodach, najlepiej pochodzących z więcej niż jednego źródła.
Wymóg oceny indywidualnych czynników
Za bez znaczenia dla wykładni art. 258 § 2 K.p.k. powinny być traktowane zmiany ustawodawcze wprowadzane kolejnymi nowelizacjami Kodeksu postępowania karnego. Wzgląd na surową karę musi być zawsze wiązany z podstawami z art. 258 § 1 pkt 1 i 2 K.p.k., bowiem ryzyko bezprawnego utrudniania postępowania karnego jest szczególnie aktualne w wypadku grożącej podejrzanemu surowej kary, jednakże poprzestanie na takiej konstatacji nie jest wystarczające ze względu na nakaz interpretacji prokonwencyjnej. Konieczne jest każdorazowo uwzględnienie czynników indywidualnych, jak przykładowo cechy charakteru podejrzanego, jego moralność, mienie, więzi z państwem, w którym toczy się postępowanie, oraz jego kontakty międzynarodowe.
Podstawa szczególna tymczasowego aresztowania, która wynika z art. 258 § 2 K.p.k., musi być zatem zawsze wiązana z art. 249 § 1 K.p.k. w zakresie, w jakim przepis ten wskazuje, że stosowanie wszelkich środków zapobiegawczych możliwe jest wyłącznie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania.
Niestety powyższe postulaty często nie znajdują uznania na salach sądowych. Jak wynika z opracowań statystycznych, w Polsce rośnie liczba osób, co do których stosowany jest izolacyjny środek zapobiegawczy, przy czym możliwy do uchwycenia jest wyraźny przełomowy punkt czasowy wiążący się ze zmianą normatywną dotyczącą właśnie art. 258 § 2 K.p.k., dokonaną wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, tj. 15 kwietnia 2016 r.
